چارشمه سيری صفر

چارشمه سیری دمایی صفر

نمو ده حونه بک وه در

دیر ده خطر

نیاکان ما - که همواره در پی ایجاد فرصتی برای گرد هم آمدن بودند - بسیاری از آیینها و جشنهای زیبا را برای ما به یادگار گزارند . آیینهایی که چنانچه به درستی و در جای خویش اجرا شوند ، می توانند ، فواید بسیاری برای جامعه و فرد دارند . و یکی از این کارکرده ، همانا کمک شایانشان به انسان در راستای ، رها سازی انرژی و احساسات درونی خود و به تبع آن ، حصول آرامش فکری و روانی فراوان می باشد .

علاوه بر این یکی از دلایل عمده ی تفاوت اقوام با یکدیگر همین مسایل آیینی - که خود بخشی از فرهنگ هر قوم هستند – می باشد . و این آیینها نقشی اساسی در هویت بخشی به یک قوم و مشخص نمودن حدود مرزهای فرهنگی آن قوم دارد .

اما شوربختانه ، در دوران کنونی بسیاری از این آیینها – آنهم به دلایل واهی و پوچ و بسیار بی سر و صدا و مظلومانه - به فراموشی سپرده شده اند . یکی از این آیینهای ، که در کل مختصات و نحوه و زمان برگزاری اش ، از معدود آیینهای مختص قوم لر می باشد ، همانا جشن « چهارشنبه ی آخر ماه صفر » یا همان « چارشمه سیری صفر » می باشد .

 

بي گمان چهارشنبه سوري از رسم هاي کهن پيش از اسلام نيست . زیرا در آن زمان هر يک از روزهاي ماه را نامي بود، نه روزهاي هفته را . استاد پورداود در اين باره مي نويسد :  آتش افروزي ايرانيان در پيشاني نوروز از آيين هاي ديرين است ( ... ) شک نيست که افتادن اين آتش افروزي به شب آخرين چهارشنبهً سال، پس از اسلام رسم شده است. چه ايرانيان شنبه و آدينه نداشتند ( ... ) روز چهارشنبه يا يوم الاربعاء نزد عرب ها روز شوم و نحسي است. جاحظ در المحاسن و الاضداد آورده : والاربعاء يوم ضنک و نحس.  اين است که ايرانيان آيين آتش افروزي پايان سال خود را به شب آخرين چهارشنبه انداختند تا پيش آمدهاي سال نو از آسيب روز پليدي چون چهارشنبه بر کنار ماند. 

در باورهاي عاميانه، چهارشنبه روزي نامبارک است. سفر نبايستي کردن شب چهارشنبه، به احوال پرسي مريض نبايستي رفت. و منوچهري گويد:    

چهارشنبه که روز بلاست باده بخور      به ساتکين مي خور تا به عافيت گذرد

آتش افروختن شب چهارشنبهً آخر سال، يا چهارشنبه آخر صفر را، برخي به قيام مختار نسبت مي دهند : مختار وقتي از زندان خلاصي يافت (...) براي اين که موافق و مخالف را از هم تميز دهد و بر کفار بتازد، دستور داد شيعيان بر بام خانه خود آتش روشن کنند و اين شب مصادف با شب چهارشنبه آخر سال بود . و از آن به بعد مرسوم شد . 

در برخي از نقاط ايران، از جمله ايلام (نوروز آباد)، تويسرکان، کاشان، زاهدان (قصبه مود) و ... مراسم چهارشنبه سوري را آخرين چهارشنبه ماه صفر برگزار مي کنند. و آخرين آتش نيز از رسم ها است.  بنابر نوشته تذکره صفويه کرمان نيز، چهارشنبه سوري در ماه صفر بوده است. 

يکي از دليل ها و سندهاي ديگري که نشان مي دهد چهارشنبه سوري از آيين هاي پيش از اسلام نيست، مي تواند اين باشد که مراسم آن در غروب آفتاب روز سه شنبه برگزار مي شود. در گاهشماري قمري آغاز بيست و چهار ساعت يک شبانه روز از غروب آفتاب روز پيش است؛ و چهارشنبه سوري، مانند بسياري از آيين ها، جشن ها و سوگواري هاي مذهبي همچون عيد غدير، نيمه شعبان، رحلت حضرت پيامبر ( ص ) که بر اساس گاهشماري قمري است، در غروب روز پيش برگزار مي شود. نحس بودن چهارشنبه در باورهاي عاميانه باعث شده، که هنوز بعدازظهر سه شنبه ( يعني شب چهارشنبه ) به احوال پرسي بيمار نمي روند، و پنجشنبه را عامه " شب جمعه " مي گويند. در صورتي که آيين هاي کهن مثل نوروز، مهرگان، سده و ... که بر اساس گاهشماري خورشيدي است، آغاز بيست و چهار ساعت روز، از سپيده دم و يا از نيمه شب است. آن چه که چهارشنبه سوري را به جشن ها و آيين هاي کهن ايران پيوند مي زند، مي تواند برگزاري رسم و جشني به نام " سور "، در روز پنجه ( خمسه مسترقه ) باشد که از آن تا سدهً چهارم، دوره سامانيان، آگاهي در دست است : صاحب تاريخ بخارا از برگزاري رسمي که " عادت قديم " و با افروختن آتش در " شب سوري " ( پيش از نوروز ) همراه بوده خبر مي دهد : ... آنگاه امير سديد ( منصور بن نوح ) به سراي نشست، هنوز سال تمام نشده بود که چون شب سوري، چنان که عادت قديم است، آتشي عظيم افروختند و پاره اي آتش بجست و سقف سراي در گرفت و ديگر باره جمله سراي  بسوخت و ...  

این جشن - که ذیلا به زمان و نحوه ی ، برگزاری آن خواهیم پرداخت - ریشه دراعتقادات ایران دارد ، و « فال کوزه » ( فال کیزه ) ی ، آن – گذشته از زمان و مکان و اندک تفاوتهای موجود در جزئیات برگزاری اش - همانندهای بسیار پر رونقی در میان ارامنه ، زردتشتیان ، صابئین ، آسوریها و سکنه ی بعضی نقاط ایران همچون یزد ، کرمان ، اهواز ، اصفهان ، مازندران و ..  دارد . 

زمان برگزاری :

آخرین چهارشنبه ی ماه صفر ( برای نمونه امسال که سال 1385 هجری خورشیدی است ، یکبار در8 فروردین ماه و بار دیگر در 29 اسفند ماه برگزار می شود )

نحوه ی برگزاری :

مراسم این جشن ، همانند جشن چهارشنبه سوری بزرگ ( آخرین چهارشنبه ی اسفند ماه ، هر سال خورشیدی ) برگزار می شود . یعنی افروختن آتش و ...

 

این دو جشن در نزد لرها دارای یک مقام و اهمیت بوده اند . اما یک تفاوت میان برگزاری این دو آیین می باشد ، و آن اینکه در چهارشنبه سوری صفر ، افزون و پس از برگزرای مراسم چهارشنبه سوری بزرگ ، مراسمی به نام « فال کیزه » اجرا می گردد .

بدین نحو که ، عصر روز سه شنبه ، بوسیله ی پارچه ی سفید و پاکیزه ای ، دهانه ی  ، کوزه ی دهان گشادی ، که از چند روز پیش برای این امر در نظر گرفته و آنرا بخوبی شسته اند را می بندند .

سپس ، کوزه را زیر یکی از ناودانهای رو به قبله ی ، خانه قرار می دهند . چنانچه باران بیاید آب باران و چناچه آسمان صاف باشد و باران نبارد ، کسی بر بالای پشت بام رفته و مقداری آب که او دراطراف ناودان ریخته ، از طریق ناودان به درون کوزه میریزد . و در آن جمع می شود .

صبح روز بعد ( چهارشنبه ) هرکس که از خواب بر می خیزد ، پس از وضو گرفتن و نیت کردن ، پنهان از دید دیگران و از زیر پارچه  شی ای ، را به داخل کوزه می اندازد . و این کار تا یکساعت پیش از غروب ادامه می یابد .

سپس غروب روز چهارشنبه ، کوزه را به داخل خانه آورده و در میان جمع قرار می دهند ، و پس از آنکه همگی دورا دور آن حلقه زدند . لباسی ( که معمولا پیراهنی بلند و چادر زنانه ای قرمز  و یا زرد رنگ می باشد ) نو و تمیز را به تن دختر بچه ای که به سن بلوغ نرسیده می پوشانند . و دختر بچه به گونه ای که دامن و چادرش کاملا روی کوزه را بپوشانند ، بر بالای آن می ایستد .

پس از اینکه هفت بار سوره ی "قل هو الله ... " خوانده شد . دختر بچه دست راست خود را ، از درون پیراهنش رد کرده و پس از برداشتن درپوش پارچه ای کوزه ، دست خود را درون کوزه می کند و پس از به هم زدن اشیاء درون کوزه یکی از انها را م یگیرد و از کوزه بیرون می آورد ، و بدون اینکه کسی آنرا ببیند ، در زیر پیراهن نگه می دارد . پس از اینکار به حضار اعلام آمادگی می کند ، در این موقع هریک از افراد حاضر در آن جمع ، که نوبت اوست ، یک بیت شعر می خواند . پس از خوانده شدن شعر دختر بچه دست اش را از زیر پیراهن بیرون آورده و شی ای درون دست اش را به همگان نشان می دهد . بدین ترتیب شخص صاحب شی با دیدن آن در دست کودک و معنی و مفهوم شعر خوانده شده پی به جواب نیت فال خویش می برد . سپس شیی بیرون آمده ، در سینی یا ظرفی که کنار دختر بچه است گذارده می شود . و تا زمانی که شی ای در درون کوزه باشد این کار ادامه می یابد . و در پایان کار نیز هر شخصی شیی خود را از درون ظرف کنار دختر بچه بر می دارد .

اشعاری که در این فال بکار برده می شوند عمدتا از اشعار محلی بویژه اشعار مربوط به فال « چهل سرو » و بعضا اشعار فارسی می باشند .

با اینهمه و تاسف فراوان این جشن و آیین زیبا در میان قاطبه ی مردمان لر ، به فراموشی سپرده شده است . و باز همان پرسش همیشگی ، " چه کسی باید برای زنده نگه داشتن این آیینها تلاش کند ؟ "

براستی چند بار از خود پرسیده ایم که :

" ما که از این آیینها آگاهیم ، چه میزان برای برگزاری آنها – حتی در خانه و میان اعضای خانواده ی خودمان – تلاش کرده ایم و می کنیم ؟؟؟؟ "

و در پایان شاید بهترین زمان برای برگزاری « چارشمه سیری صفر»  ،همین  29 اسفند ماه باشد . پس بیایید تا ، این آیین را ، حتی بقصد ساعتی دور هم جمع کردن خانواده ای که با هم در زیر یک سقف زندگی می کنیم هم که شده ، و در حد توان و امکاناتمان برگزار کنیم . مطمئنا لحظات زیبایی را برای خود و اطرافیانمان خواهیم ساخت . مگر نه اینکه یکی از هدفهای اینگونه آیینها و جشنها همین بوده ؟؟؟

/ 17 نظر / 41 بازدید
نمایش نظرات قبلی
آشنا

سلام همشهری عزيز از اينکه فرهنگ ما را زنده می کنی ممنون . در جواب سوال " چه کسی باید برای زنده نگه داشتن این آیینها تلاش کند ؟ " بايد گفت منو و شما ...ما بايد زنده کنيم تا ديگران ببينند يا علی

داداش

سلام از اينکه فرهنگها را زنده می کنيد ممنون . موفق باشيد

مسي

سلام فرموده بودید:** **انتظار معجزه ندارم. شاید نتوان کاری بزرگی انجام داد . اما می توان تلاشی بزرگ کرد ** شايد نتوان کاری کرد ولی می توان کاری بزرگ کرد و نتيجه نگرفت اصلا تلاش برای چی؟؟؟؟؟ برای کی؟؟؟؟؟؟* ولی جمله زیبايی بود دستتون درد نکنه در پناه حق یا علی

روهينا

سلام والا مشغولیم دارم روش زنیمه یکم تغییر مئم میهام وا سال جدید مه هم خومه عوض بکم سال نو شمام مارک با البته پيشاپش وتو تبريک موئم ايشالا سال خوئی بوئ سی شما و خانوداتو

رضـا (پسر خرم آباد)

سلام داشی. صفحنه سيو کردم تا داشتوئمش ! ای همه تایپ کردی ؟ يا کسينه کرا کرديه تا تایپ بکه ؟

محمد ایسوند

ساقیا آمدن عیدمبارک بادت! نوبهار است درآن کوش که خوشدل باشی که بسی گل بدمد، بازتو در گل باشی من نگویم که کنون با که نشین و چه بنوش که تو خود دانی اگر زیرک و عاقل باشی

مسی

سال نو مبارک =========================== سلامت سعادت سیادت سُرور سَروری سبزی و سَرزندگی هفت سین سفره ی زندگیتان باد =========================== در پناه حق یا علی

امین ـ تال

با مدعی مگوئید اسرار عشق و مستی.. تا بی خبربمیرد در درد خود پرستی عاشق شو ارنه روزی کار جهان سر اید.. تا خوانده نقش مقصود از کارگاه هستی فرا رسیدن عید نوروز بر شما مبارک باد.

امیر عرفان

سلام . چطوری احد خان . سال نو مارک . صد و اندی سال و ای سالا . انشاالله سالی بوا‌َ پر موفقيت و شادی .