گورستانها و آیینهای سوگواری در لرستان 2

گورستانها و آیینهای  سوگواری در لرستان - 2

 مء جر [ Mejar ](بنای یادبود) و سنگء  قوئر ] Sange Qor [  ) = سنگ قبر ) های لرستان

 ساختمانها و سنگهای خموش یا آیینه های بازتاباننده هزارن اندیشه ؟

 همانگونه که از جستار پیشین به یاد دارید . ما پیرامون گوشه ای از آیینهای سوگ واری  - روشهای خاکسپاری درگذشتگان - در لرستان ( به ویژه شهر خرمووه) سخن گفتیم . در این جستار برآنیم تا گوشه ای دیگر از کارهای که بازماندگان برای فرد در گذشته انجام می دهند ، نکاتی چند را بازگو نماییم . موضوعی را که در این نوشته به آن خواهیم پرداخت نیز همچون نوشتار پیشین به گونه ای - و بسا بیشتر هم - در نمای گورستانهای لرستان تاثیر گذار است . و نمود عینی دارد .

 یکی از چیزهای که شاید همگی ما بطور گسترده و در همه گورستانها  دیده باشیم . سنگ قبر - و بناهای یادبود - باشد . و تا آنجا که دانسته های ناچیز این کهترین اجازه می دهد ، تقریبا در تمام دنیا ( به جز جاهایی که رسومی همچون مرده سوزی و ... دارند و در کل مردگان را دفن نمی کنند ) از خاور تا باختر و از گذشته های دور تا هم اینک ، هماره با دیدن سنگ گور- و بناهای یادبود - می توان پی به وجود یک گورستان برد و شاید با اندکی تسامح و تساهل بتوان گفت که گورستان با سنگ قبر - و بناهای یادبود که از اجزاء لاینفک تشخیص و تشخص گورها و درگذشتگان درون آنهاست - هویت خارجی و وجود عینی می یابد . اما اینکه چرا از سنگ گورها - و بناهای یادبود - استفاده می شود و یا اینکه چه چیزهای در شکل  و حالت و .. قرار گیری آنها در محل خود تاثیرگذار است ؟ پرسشی است که ما در اینجا به آن خواهیم پرداخت

(البته این پژوهش بیشتر درباره گورهای لرستان و شاید بتوان گفت که گورهای برنزستان  انجام پذیرفته است ) .

 بی شک در یک اجتماع - یا قوم - آنچه بیش از همه عوامل دیگر در شکل و اندازه و چگونگی قرار گیری سنگ گورها تاثیر گذار است . همانا باورهای دینی و تصورات و جهان بینی های ماورائی افراد ان اجتماع می باشد . به بیان روشن تر پاسخ های را که جهان بینی یک اجتماع به هر یک از پرسشهای زیر می دهد تاثیر بسیار قوی در - شیوه تدفین ، شکل قبور و - ماهیت و ظاهر سنگ قبرها - و بناهای یادبودی - که برمزار درگذشتگان ساخته میشود ، خواهد داشت ( برای نمونه در جستار پیشین رد پای باورهای ایرانی کهن را در ساخته شدن لحکها و فلسفه وجودی انها می دیدیم ) . پرسشهای نظیر :

 1- آیا زندگی انسان با مرگ این جهانی پایان می یابد یا جهان دیگری نیز هست ؟

2- آیا انسان پس از مرگ هم به زندگی آن جهانی خود ادامه می دهد ؟

3- آیا انسان پس از مرگ در همین مقام و به همین گونه که در این جهان می زیسته در آن جهان نیز می زیید ؟

4- آیا روان مردگان نیز همچون انسانهای زنده پاک است ؟ یا دست زدن به جسد مردگان تابوست ؟ ( تابو= به زبانی ساده همان ممنوعیتهای دینی است مانند حرام و نجس در دین اسلام که ارتکاب اولی و یا لمس دومی گناه است و شایسته بادافره )

5- آیا باید به مردگان نیز همچون زندگان احترام گذاشت و آنها را در زندگی بازماندگان تاثیر گذار دانست ؟

6- آیا دین و آیین ما اجازه مشخص کردن مدفن مردگان را می دهد یا خیر ؟

7- آیا بایستی شاخص نماینده گور درگذشته به چه شکلی باشد ؟ (مثلا برای مسیحیان عمدتا بصورت خاج (= صلیب ) و ایستاده و عمودی )

8- باید از چه نوع ماده ای برای ساخت این شاخص استفاده کر د؟ ( چوب ، سنگ و ..)

9- آیا این شاخص بایستی نمایانگر مقام و جایگاه اجتماعی فرد درگذشته باشد ؟

10- ...

 افزون بر این عواملی مانند علاقه بازماندگان به فرد درگذشته ، و همچنین میل بشر به جاودانگی خویش و نیز جاودان کردن یاد و خاطرات و حتی دلبندانش یکی دیگر از عواملی است که در شکل مقابر و سنگ گورها و بناهای یادبود تاثیر گذار است . از آنجایی که بشر می خواهد هماره در یاد دیگران بماند و یا اینکه اثری برای مدتهای زیادی از خویش برجای بگزارد . و نیز چنین است برای دیدی که انسان به عزیزانش دارد و بر آن است تا بگونه ای جای خالی ایشان را پر نماید مثلا  نمادی ، تصویری و ... از آنها را در دید خویش قرار دهد و یا نام ایشان را زنده کند .

 شکل قبور و سنگ گورها وبناهای یادبود مقابر و ... گورستانهای لرستان نیز همچون سایر گورستانها از این قاعده خارج نسیتند . اما شاید چیز که در گورستانهای لرستان ( با توجه به وسعت نسبتا کم استان لرستان ) بسیار جلب توجه و خودنمایی می کند . گوناگونی سنگ گورها ( البته بنا بر آنچه که در آینده خواهیم دید شاید بهتر باشد که به برخی از آنها بناهای یادبود بگوییم ) باشد . تفاوتهای چشم گیری مانند : مواد به کار رفته ، شکل ، اندازه ، رنگ ، نحوه کار گذاشته شدن و ...

 با وجود این همه گوناگونی می توان سنگ گورها ( بناهای یادبود ) را با توجه به مواد به کار رفته شده در آنها و شکل ظاهریشان به 4 صورت زیر دسته بندی کرد :

 1- سنگ گورهای که منقوش به نقوشی گوناگون هستند .

2- سنگ گورهای تندیسی . ( که بسیار از آنها به شکل شیر هستند )

3- بناهای یادبود ( مانند منارک ها ، میل های بلند ، چارطاقی (مجر Majar) ، سازه ها ، ساختمانها و .. )

4- سنگ گورهای بسیار ساده ( سنگهای که بدون هرگونه نوشته ، نقش و یا حتی تراشی هستند )

 اینک بطور جداگانه به بررسی شکل ، علائم مشخصه ، تاریخچه ،  و ... هرگروه از این سنگ گورها (بناهای یادبود) می پردازیم ( البته تا آنجایی که دانسته های این کهترین اجازه می دهد ) .

 سنگ گورهای منقوش :

شاید بتوان این گروه از سنگ گورها را در کنار گروه دوم ( سنگ گورهای تندیسی ) منحصر به فردترین سنگ گورهای لرستان ( و برنزستان ) دانست . چه تا کنون سنگ گورهای اینچنینی در جایهای دیگر ایران دیده نشده است .

همانگونه که از نام این سنگ گورها می توان دریافت آنها تکه سنگهای بزرگی هستند که با توجه به ثروت و مقام  و جایگاه و هنر و پیشه و ... درگذشته و خانواده او دارای اندازه های و بزرگی و کوچکی و نگارهای گوناگونی می باشند . که هم بصورت ایستاده ( عمودی) و هم بصورت خوابیده ( افقی ) بر روی گورها گذاشته می شوند . البته بر روی این سنگ گورها هیچگونه نوشته های که نمایانگر نام و نشان و ... فرد درگذشته باشد دیده نمی شود . البته گه گاهی و آن هم  بسیار به ندرت می توان بر روی برخی از این سنگ گورهای منقوش تاریخ فوت شخص متوفی را دید .

نقوش کنده شده بر روی این سنگها دارای تنوع چندانی نمی باشد . صرف نظر از تعداد تکرار هر نقش بر روی یک سنگ واحد ،‌ در تمام این سنگ گورها می توان نگارهایی مشابه و همانندی - که بیشترشان برگرفته از طبیعت و زندگی  روزمره هستند - را به کرات دید . نگاره های مانند بزکوهی ، اسب ، کوه ، رود ، خورشید ، صحنه های کوچ ،‌ شکارگاه ،‌ آیینهای سوگواری ، افراد حاضر در آیین سوگواری ، نوازندگان محلی ،‌ مراسم عروسی و ...

البته بجز این نقوش چند نقش عمومی و پرکاربرد دیگر نیز وجود دارد که تنها برای نشان دادن جنسیت متوفی بکاربرده می شده. این نقوش عبارتند از :

  • 1- آیینه و شانه : برای
  • 2- مهر نماز و تسبیح : برای مردان

لازم به یادآوریست که نقشهای بکار برده شده برای درگذشتگانی که مونث بوده اند چندان زیاد نیست . این نقشها که شامل سه نقش آیینه ، شانه و دار قالی می باشند . تنها نگارهای است که می توان بر روی سنگ گورهای زنان دید . که از میان این سه نگاره ،‌ نگاره دار قالی هم تنها برای زنانی که بسیار خانه دار و هنرمند ( و بویژه آنهای که قالی باف ) بوده اند استفاده می شده . این نکته ما را به این نتیجه گیری سوق می دهد که :

" بیشتر سنگ گورهای منقوش بجای مانده برای مردان بوده است . "

پس سنگ قبرهای که دارای نقوش بسیاری بوده اند . و در اینجا مورد گفتگوی ما هستند . همان سنگ گورهای مردان هستند . چه با توجه به اندک بودن و نداشتن تنوع و اندازه و تعداد و مفهوم آنچنانی سنگ گورهای که برای زنان تراشیده می شده اندکی پیرامون آنها سخن گفته و سنگ گورهای زنانه را به کناری می گذاریم و درباره دیگر سنگ گورها سخن می گوییم .

البته این بدان معنا نیست که سنگ گورهای زنانه بی اهمیت هستند و یا اینکه زنان در جامعه گذشته و حال لرستان دارای جایگاه نبوده اند . در اینجا برای اینکه در این باره سوء تفاهمی پیش نیاید شایسته است تا پیش از آنکه به ادامه پژوهش بپردازیم نکاتی چند را در رابطه بیان و یاد آوری کنیم :

  • 1- در جامعه لرستان ( همچون بسیار از نقاط دیگر ) مهم ترین برتری و فضلیت برای بانوان ( و حتی مردان )، نجابت و پاکدامنی وخانه داری و وفاداری به خانواده و همسر وبوده و هست . بنابراین هنگامی که می خواسته اند بر روی سنگ گورها این مورد تمایز ( و شاید تفاخر و تفاضل ) نسبت به دیگر زنان را با این نقش ها نشان می داده اند .
  • 2- با توجه به ارزشی که زنان یک خانواده برای آن خانواده داشته اند ( به عنوان ارزشمند ترین دارای هر خانواده یا همان ناموس و راز بقاء و ماندگاری بنیان خانواده و به مثابه خونی که در زیر پوست جریان دارد اما قابل رویت نیست و علت زنده ماندن است) لذا محفوظ نگه داشتن و پاسداری کردن از آنها بصورت یک راز و اعتقاد به اینکه بیگانگان نباید از ایشان چیز زیادی بدانند حتی پس از مرگ برای خانواده ها بسیار پر اهمیت بوده . و از اینروست که زنان هر خانواده در لرستان از دید بیگانگان همواره نهان ودر هاله ای از ابهام بوده اند . و هیچگاه هیچ بیگانه ای نمی توانسته و حق نداشته از ایشان چیزی بداند و این رازگونه بودن ناموس خانواده گویا حتی پس از مرگ هم برای بازماندگان مهم بوده . و در حفظ آن می کوشیده اند .

(البته همانگونه که در آینده خواهیم گفت در لرستان هیچگاه مرگ برابر با پایان زندگی نیست و همواره مردگان همچون - و حتی بیشتر از - زندگان محترم هستند و چه بسا آنان را توانا تر از زنده گان می دانند . و ایشان را هماره یاور و در کنار بازماندگان می دانند . البته این موضوع را به هیچ وجه نباید با آنیمیزم- پرستش روان مردگان - یکی دانست . در این باره به تفصیل در آینده گفته خواهد شد .)

  • 3- اینکه ما بپنداریم در لرستان برای زنان با هر مقام و جایگاه و شخصیتی که داشته اند مزار و سنگ گور و ... از آنچه که گفته شد فراتر نمی رفته و برعکس برای مردان هرکس که بوده اند و با هر مقام و جایگاه و شخصیتی که داشته اند بسیاری کارها انجام می داده و به زبان دیگر سنگ تمام می گذاشته اند. پنداری بسیار نادرست و سطحی و عجولانه است . چه در عالم واقع هیچگاه اینگونه نبوده بلکه بسیار از مردان درگذشته وجود دارند که گورهاشان نسبت به گورهای زنان درگذشته دارای برتری که نیست هیچ بلکه از آنها نیز کمتر نیز هست . و متوفیان زنن هم بوده و هستند که مقام و جایگاه و شخصیت ایشان در زمان حیات برای همگان - از خویشان و بیگانگان - ارزشمند و بالا و قابل احترام بوده است و پس از مرگ نیز دارای همان ارزش و احترام بوده اند . و بر مزارشان هم به غایت نیکو ومعمور و محمود بوده و هست .

( البته آنچنان که برهمگان روشن است و شما بزرگواران نیز می دانید ارزش و خوشبختی آدمی به شخصیت و رفتار و کارها و خدمات او می باشد و نه به چند قطعه سنگ و مشتی خاک که چه در زمان حیات خانه وچه در زمان مرگ گور او را می سازند . )

 آنچنان که در بالا گفته شد بیشتر نگارهاری بر روی این سنگ گورها برگرفته از طبیعت و زندگی  روزمره هستند . نگاره های مانند بزکوهی ، اسب ، کوه ، رود ، خورشید ، صحنه های کوچ ،‌ شکارگاه ،‌ آیینهای سوگواری ، افراد حاضر در آیین سوگواری ، نوازندگان محلی ،‌ مراسم عروسی و ...

 اما آیا این نگاره ها دارای معنی و مفهومی هستند و بر اساس اصولی در کنار هم چیده می شوند و یا تنها برای آراستن و زیبا کردن سنگ گور به کار می رفته اند و هیچگونه درون مایه ای نداشته اند ؟ و چنانچه این نگاره ها دارای مفهومی هستند . این مفهوم و یا مفاهیم چیستند و از کجا تاثیر پذیرفته و سرچشمه می گیرند ؟

این چیزی است که ما در دنباله این گفتمان به آن خواهیم پرداخت .

/ 3 نظر / 107 بازدید
reza khoram abadi

در مورد نوشته ات هنوز نخوندمش ولی د رمورد سايت لوور بايد بگم مدير عجيبی داره و تقريبا مثل خودم مرغش يک پا داره . با اينکه تبليغ وبلاگ رو قبول نکرد و با توجه به نوع تفکرش اصلا دوست نداشتم به سايت لوور لينک بدم ولی نمی دونم چرا وقتی تو خواستی نتونستم نه بگم . منتی ندارم ولی يک احساس خاصی نسبت به تو و وبلاگت دارم که اگر دشمنم هم می بود و تو می خواستی بازم بهش لينک می دادم . به هر حال گفتم که بدونی اولا بهش لينک دادم و دوما نسبت به خودت و وبلاگت چه احساسی دارم . در پناه حق پايدار و سربلند باشی .

sadegh

سلام دوست گرامی از خواندن نوشته های پر بارت لذت بردم. پيروز باشيد صادق - بروگرد

محمد

سلام مطالبت خوب و جامع هست[بغل] فقط کاش بابت بعضی از مطالبت عکس هم میزاشتی [ناراحت]تا هم مستند تر باشه هم از این حالت خشکی(خاص فرهنگ لر ها) در بیاد موفق باشی ضمنا پاك نكردن برخي از پيام‌ها كه عاري از توهين اند، به معني تأييد آنها نيست، بلكه تنها با سانسور آراء ‌مخالفم[عینک] خیلی منفی نگرانه و بد بینانه (بر خلاف فرهنگتون) هستش[گریه]