« شئنہ‌شا » یا شهنشاه ؟

در سال 1824 میلادی بارون دوبد از بقعه شئنہ‌شاه بازدید به عمل آورده و در سفرنامه خود از این بقعه نام برده است. پس از آن دومین منبع که از این بقعه یاد کرده کتاب جغرافیای لرستان است که در سال 1300 هجری قمری تألیف شده است. حمید ایزدپناه نیز در جلد دوم کتاب خویش به توصیف بنا پرداخته است و پنج تصویر از بنا ضریح و صندوق ضریح ارایه داده است.

«به احتمال زیاد و بنا بر آنچه عنوان شده و مشهور است این گنبد مربوط به اتابک شجاع الدین خورشید سرسلسله ی اتابکان لُر کوچک است. وی در مدت حکومت خود چنان خوش رفتاری و دادگستری کرد که به سبب عدالت او گورش از مزار متبرک لُران است.» (1)

«شجاع الدین ابوبکر محمد بن خورشید سر سلسله ی اتابکان لُر کوچک در سال 580 ه. ق از طرف اهالی لُر کوچک به فرمانروایی رسید. مردی به غایت عادل و منصف و فاضل بود. مدت سی سال حکومت کرد و چون پیر شد حکومت را به پسر و برادرزاده‌ی خویش سپرد. وی پس از یکصد سال عمر در 621 ه.ق درگذشت.» (2)

بقعه شجاع‌الدین خورشید فاقد کتیبه ساخت بنا و شجره است و از نظر نام‌شناسی در تاریخ گزیده تاریخ جهان‌آرا و برخی کتب دیگر اشاره‌ای به شجاع‌الدین ابوبکر بن خورشید سر سلسله اتابکان لر کوچک شده که در سال 580 هجری قمری از طرف اهالی لر کوچک به فرمانروایی رسیده است. این مرد به غایت عادل و منصف بوده و مدت 33 سال حکومت کرد. وی از معدود فرمانروایانی است که نه تنها بعد از گذشت 700 سال از مرگش نام نیکش از خاطر مردم پاک نشده است بلکه مزارش همچنان زیارتگاهی است برای مردم ‌اش.

متاسفانه در اینجا نیز شاهد آنیم که بسیاری از کسانی که پیرامون این شخصیت تاریخی مهم لر سخن گفته‌اند، بویژه آنهایی که به غلط سعی در برگردان و ضبط نام ها به فارسی دارند. هیچ یک توجهی به معنی درست نام این محل نداشته‌اند، تا شاید دست کم بتوانند با ارایه یک معنی درست از نام این محل به خواننده کار اشتباه خود در مورد ترجمه نامه‌ها را اندکی اصلاح نمایند.

 

در اینجا برآنم تا ضمن بررسی اقوال موجود با ارایه دلایل منطقی و علمی، معنی و مفهوم درست نام محل آرامگاه شجاع الدین خورشید را به دوستان گرامی یادآور شوم. تا شاید بار دیگر بر غلط بودن برگردان و ترجمان نام‌ها تاکیدی دوباره بشود. خوشبختانه در مورد شخص شجاع‌الدین خورشید و مشخصات جغرافیایی و شرایط محل دفن اش، مقارن با زمان مرگ و خاکسپاری وی و سالها پس از آن نسبتا یادداشت‌های دست اول و نقلیات بسیاری در دست است، که تصور خوبی از اوضاع سیاسی و اجتماعی این محل به دست می‌هند. گزارشاتی از این دست:

 

« شجاع الدین را در محلی در جنوب خرم آباد که به گوشه مشهور است دفن کردند و بر آن بقعه ای ساختند که امروز به بقعه شهنشاه نامیده می شود. » (3)

« ... اوج ترقی آن مربوط به دوره حکام اتابکان لر کوچک است در تواریخ از آن به نام گریت و گاهی به نام شهر گریت یاد شده است. » (4)

« حمداله مستوفی از جمله شهرهای کوچک می نویسد: سه شهر خراب اند: گریت، لورشت، حمیره ، معلوم می شود در این زمان شهری خراب بوده است در صورتی که تخت گاه (تابستانی) ییلاقی شجاع الدین خورشید بوده و بعد از مرگ او سیف الدین رستم نیز آنجا را مقر حکمرانی  خود ساخت.» (5)

حمید ایزد پناه همچنین در ادامه‌ی این مطالب شرحی از آثار تاریخی منجمله دژ گریت، قلا سرتنگ یا سر تنگ قلا به جای مانده در گریت ارایه می‌دهد.

آنچه که از همه‌ی این موارد به روشنی مستفاد می‌شود این است که این منطقه مقرر و پایتخت شجاع‌الدین بوده. همین موضوع می تواند کلید یافتن معنی درست نام منطقه باشد. اینک پس از بررسی این شواهد تاریخی در مورد شئنہ‌شا به ریشه‌یابی نام آن در  زبان‌های کهن‌تر می‌پردازیم.

نام جای «شئنہ‌شا» از دو بخش « شئن » + « شا » تشکیل شده است. بخش دوم  این نام جا که همان «شا» باشد از نظر معنی لغوی جای بررسی آنچنانی ندارد زیرا معادل مستقیم واژه‌ی «شاه» در فارسی، و King  در انگلیسی است. بخش قابل بحث‌تر این نام‌جا بخش نخست آن یعنی «شئن» است.

شئن در واقع صورت متحول شده‌ی «شَیَنڱ» اوستایی یا «شَنڱ» پهلویی به معنای « جا، سرا، خانه، جایگاه » است.

شین: خانه، سرا،  پای تخت، جایگاه 1- پایتخت، شهرنشین شاه  2- خانه، سرا، آشیانه، جایگاه، نشستگاه. (6)

و همچنین است در واژه‌های :

رام شن: از خانه خوشبختی، لقب میترا و تشتر، یشت 8و2و10و4. (7)

رامو شیتی: جای شادی و خوشی، خانه رامش. (8)

از این واژه «در فارسی امروزه واژه‌های شان و شیان در واژه‌های کاشانه و آشیانه» (9) و واژه‌های «بنشین،نشین، نشیمن و... و در زبان لری امروزی در واژه‌‌ی «شی‌شنڱ: گیجگاه – شقیقه»(10) به معنای استعاری جایگاه و خانه‌ی جان و قوت و واژه‌های «بشی، نشی، بنشی و  ... بر جای مانده است. این واژه را همچنین می‌توان در نام دو روستای شئنہ علیا و سفلی واقع در بخش قلایی شهرستان الشتر نیز یافت.

البته واژه‌ی شئن را می‌توان در واژه‌ی هوشنگ فارسی امروزی نیز یافت.

(هوشنگ) پهلوی: hosing ، اوستایی haosyangha   به معنای کسی که منازل خوب فراهم سازد یا بخشنده ی خانه های خوب، ... (11)

 هوشنگ: به معنی دوران خانه سازی در جهان است که خود از دو بخش هوز (هو)= خوب و شینگه پاشینگ به معنی خانه درست شده است، خانه خوب، هنگامی که مردمان از شکاف کوهها و غارها ... (12)

هوشنگ: هئوشینگه که در شاهنامه از او بنام هوشنگ یاد شده، دوران آغاز خانه سازی مردمان است. (13)

 

بنابر آنچه که ارایه شد، کار چندان سختی نخواهد بود اگر به این نتیجه برسیم که شئنہ‌شا به معنی پایتخت شاه، مقرر و جایگاه شاه، اقامت‌گاه حکمران و ... می‌باشد. بدیهی است که برگردان این نام به زبانی مانند فارسی همان کلمه‌ی «شاه‌نشین» است و نه واژه‌ی «شهنشاه» یا «شهن شاه» یا «شاهانشاه».

 

 

1 - (ایزدپناه،حمید،آثارباستانی و تاریخی لرستان،جلد سوم،ص 38 )

2 - ( تاریخ گزیده، ص 552 و 553 ؛تاریخ جهان آرا،ص 172

3 - (ایزدپناه،حمید،آثارباستانی و تاریخی لرستان،جلد نخست،ص 152 )

4 -  (ایزدپناه،حمید،آثارباستانی و تاریخی لرستان،جلد سوم،ص 162)

5 - (ایزدپناه،حمید،آثارباستانی و تاریخی لرستان،جلد سوم،ص 162)

6 - (صفحه 1500 فرهنگ واژه های اوستایی- احسان بهرامی- نشر بلخ چاپ نخست1369)

7 - (صفحه 1226 فرهنگ واژه های اوستایی- احسان بهرامی- نشر بلخ چاپ نخست1369)

8 - (صفحه 1227 فرهنگ واژه های اوستایی- احسان بهرامی- نشر بلخ چاپ نخست1369)

9 - (جشن سده- دکتر حسین وحیدی-ماهنامه چیستا سال 27 شماره 4و5 صفحه 7)

10 -  (فرهنگ لری حمید ایزدپناه اساطیر چاپ اول 1381)

11 - (پژوهشی در اساطیر ایران- مهرداد بهار، چاپ 4،  پائیز 1381، ناشر آگاه)

12 -  (صفحه 888 فرهنگ واژه های اوستایی- احسان بهرامی- نشر بلخ چاپ نخست1369)

13 -  (صفحه 1520 فرهنگ واژه های اوستایی- احسان بهرامی- نشر بلخ چاپ نخست1369)

http://iqna.ir/lorestan/news_detail.php?ProdID=534368

http://veys.blogfa.com/8510.aspx

/ 4 نظر / 58 بازدید
بابک

محوطه تاریخی شهنشاه بی شک یکی از اقامتگاههای ( یکی از 111 کارونسرای دوره هخامنشی ) بین راهی در روی جاده شاهی دوره هخامنشی میباشد که گورستان شهنشاه در زمان اتابکان لر بر روی خرابه های این مکان تاریخی قرار گرفته است. گور شهنشاه تا کنون مورد کاوش باستانشانسی دقیق و علمی قرار نگرفته و گوئیا عده ای مردم ناآگاه محلی در طی سالیان اخیر به هوای یافتن دفائن احتمالی در آن اقدام به حفاریهای غیر مجاز کرده و در جوار این مکان ساخت و سازهایی را به بهانه تعمیر طویله و یا ساختمان انجام داده اند . از این رو به نظر میرسد تملک محوطه اطراف ( در محدوده روستا این کار انجام نشده است ) گور یا آرامگاه شهنشاه توسط اداره میراث فرهنگی امری اجتناب نّاپذیر میباشد تا از این راه بتوان بر حفظ میراث کهن در میان دل این محوطه تاریخی خیلی مهم کاری کرد.

ازي

سلام یه دنیا ممنون از اینکه در مورد روستای ما هم مطلب نوشتی خیلی خوشحال شدم.

فاطمه

وبلاگ خوبی دارید،من هم خرم آبادی هستم.

علی

سلام در گوشه شهنشاه قبر نصیرخان جودکی،بزرگ طایفه جودکی هم اونجاست...که سنگ قبر نصیرخان الان در موزه تهران میباشد... لطف این رو به مطالب گوشه شهنشاه اضافه کنید