زمستان و نوروز در خرم آباد و لرستان

در باورهاي مردمان لر ، فصل زمستان به دو بخش بزرگ ( چله بزرگ و چله کوچک ) تقسیم می شود .

چله بزرگ از « اول دیماه تا دهم بهمن ماه » می باشد و چله کوچک از « دهم بهمن تا پایان بهمن ماه »  می باشد .

ايشان معتقند که چله کوچک بسی سردتر و  پر سوزتر از چله بزرگ است  . و از زبان چله بازگو می کننده که می گوید :

« اگر  عمرم و اندازه برار گپم بی  دایا نه د ور تاوه  و بچنه د گاوواره حشک می کردم»

تلفظ :

Agar  omrem ve andaza berar gapam bi , dayane de var tavah  ow bachane de gawora hoshk mikerdem

 معنی :

« اگر عمرام به اندازه عمر برادر بزرگم ( چله بزرگ ) می بود . پیره زن ( نشسته ) در برابر تنور و کودک داخل گهواره را از سوز سرما خشک و بی جان می کرد م »

 این دوبرادر ( چله بزرگ و کوچک ) در هشت روز با دیگر و در کنار همدیگر هستند که آن 8 روز را « چار چار » (1) می نامند  . که به چهار روز آخر چله بزرگ و چهار روز اول چله کوچک گفته می شود .و عقیده را بر آن است که در این 8 روز درختان برا بیدار شدن از خواب زمستانی آماده و مهیا می گردند . و گویند :

« چار چاره . آو و گله داره »

تلفظ : 

< Char chara . aow ve galeh daraa >

 معنی :

« چهار چهاراست . آب برروی درخت است ( آب در درختان و شاخه های آنها اندک اندک و نرم نرم شروع به گردش می کند )»

 پس از چار چار که بیدار کننده طبیعت  است نوبت به «  ششله  » ( 2 ) می رسد .چنان که گویند :

« چار چار . رت و ششله اوما

سر بردیا بین و گیا  »

تلفظ :

 Char char . rat ow shashela oma

Sare bardia bina ve giya

 معنی :

« چهار چهار رفت و  شش روزه آمد

بر روی سنگها گیاه و سبزه روئیده »

 برخی گویند که ششله همان شش روز آخر چله کوچک است و برخی دیگر را عقیده براینست که ششله یک روز آخر چله کوچک و پنج روز پس از آن است . و طبق یک افسانه قدیمی در ششله چنان هوا سرد می شود که « همی » (3) و « ممی » (4) پسران « دایا  » (5)  وقتی که از خانه برای تهیه آذوقه و شکار بیرون می روند از شدت سرما و سوز سرما خشک شده و می میرند . و دیگر به خانه بر نمی گردند .و مادر انها ( دایا )پس از شنیدن خبر مرگ ایشان عصبانی و ناراحت شده و گریبان خود را چاک کرده بر سر و سینه می کوبد .و بر اثر این شیون او گردنبندش پاره شده و دانه داخل آن بر زمین می ریزد و دانه های گردنبند به صورت بارش تگرگ بر زمین می ریزند .دایا پس از آنکه اینگونه شیون کرد . از ناراحتی تکه چوب نیم سوزی را از اجاق بیرو آورده  وبرای گرفتن انتقام قصد به سوزاندن دنیا می کند لذا آنرا پرتاب می کند

ومویه کنان  این شعر را می خواند :

« همی رت و ممی رت دل و کی بکنم خش

چمتی پرت بکنم دنیانه بزنم تش »

 تلفظ :

 Hami rat ow Mamai  rat .del ve ki bakenem khash

Chemati pert bakenem donyaneh bazenem tash

 معنی :

« همی رفت و ممی رفت دل را به چه کسی خوش کنم

تکه چوب نیم سوزی پرتاب کنم . و دنیا را به آتش بکشم »

 می گویند اگر این تکه نیم سوز در خشکی بیافتد سالی پیش رو سالی گرم و خشک و کم بارا ن است و اگر نیم سوز در دریا و یا آب بیافتد گویند که سال آیند خنک و پر باران است .

 مردمان لر را عقیده بر ان است که وقتی چهل و پنج روز از فصل زمستان گذشت (از 1 دیماه تا  15 بهمن ماه ) هوا آرام آرام  و کم کم از سرما رو به گرما می نهد و هوا به گرمی می گرایید یعنی از روز 15 بهمن ماه به بعد که اوج سرما است هوا شروع به گرم شدن می کند . و در اصطلاح خود گویند که « چل و پنج اشکس » (6) یعنی ( چهل و پنج شکست یا زمستان از نیمه رد شد )

نا گفته نماند که این سخن با توجه به تنوع آب و هوایی مناطق لرنشين  ممکن است در جاهای مختلف به گونه های متفاوت نمایان شود .

و پس از اتمام این چهل و پنج روز است که ششله شروع می شود . و عقیده بر آنست که پنج روز پس از ششله زمانیست که زمین و درختان و جانوران زمستان خواب ، شروع به نفس کشیدن می کنند البته به صورت دزدانه ( یعنی به آرامی و آهستگی و غیر محسوس برای انسانها )و آن را « نفس دوزنه » (7) گویند و این دوره از « پنجم الی دهم اسفند ماه » به طول می انجامد  و پس از رفتن نفس دوزنه نوبت به «  باد بیار » (8)   می رسد . که از دهم اسفند شروع شده و تا آخر اسفند ماه طول می کشد . و مردمان لر را  عقیده بر انست که در این مدت خفتگان زمستانی از خواب بیدار شده اند و آشکارا و به صورت محسوس  و قابل دیدن  شروع و تنفس از هوا می کنند . و در این زمان است که اندک اندک بهار و نشانه های ان هویدا می شوند .

-----------

1- چار چار  CharChar

2-  ششله Shashela

3- همي hami :هميل hamil ،‌ همي hami، همه hama  نيز گفته مي شود .

4- ممي mami : مميل mamail،‌ امي ami ،‌ ممه mama،‌ اميل amilنيز گفته مي شود .

5- دايا  Daya: پیره زن – در اینجا منظور ننه سرما است

6-  چل و پنج اشکس chel ou panj eshkes : چهل و پنج شكست

7- نفس دوزنه  nafas dozena :  نفس دزدانه - نفس دزدكي

8- باد بیار یعنی  bade biar :  باد بیدار کننده

 

******

زء مئسؤ‌ رء ته او ايسه بهاره

دء تپشت زمين و آسئمؤ گول گله داره

 Zemesou rata ou eyse behara

De tapeshte zemi nou asemou gol gale dara

زمستان رفته و اینک بهارست

از تلاش زمین و آسمان درختان را ، گل بر شاخسار است

***

 در لرستان مراسم نوروز و پیشواز از سال نو تقریبا همچون سایر نقاط ایران بزرگ می باشد اما چندین تفاوت (بجهت رسوم ویژه ای که تنها در این منطقه برگزاری می شود ) وجود دارد که ما بیشتر به ذکر آنها می پردازیم و از تکرار مکررات تا جای که مقدور باشد پرهیز می کنیم .

 مهیا شدن برای نوروز تقریبا از اوایل زمستان و اواخر پاییز شروع می شود . اما یک هفته قبل از جشن نوروز شدت بیشتری می گیرد و مردم « کار درسی »- kAr dou rou si   (به معنی کار درستی و آماده شدن برای مراسم نوروز است ) می کند، زن خانه با کمک دختران و همسایگانش « گردیله» gardila (به معنی گرد و غبار و دوده و سیاهی ) می گیرد . و با پاک کردن و شستشوی  در و دیوار و پنجره ها و قالی و فرش و ... و همچنین وسایل خانه که مدت یک سال یا کمتر است جابجا نشده اند . سامان خانه را ز نو می آرایند . و به یکباره تمامی خانه را پاکیزه و مرتب می کنند .

افزون بر این زنان خانواده به نیت تندرستی هر یک از افراد خانه و افزایش برکت و روزی خانواده ، دانه های خوراکی ( دانه گندم ، کنجد ، جو ، عدس و...) را در ظرفی خیس می کنند تا جوانه زده و سبز شوند ( سبزه عید ) .

/ 14 نظر / 52 بازدید
نمایش نظرات قبلی
داود یاراحمدی

به مناسبت چهلمین روز درگذشت شادروان مجتبی ایمانی مجلس یادبودی در سالن اجتماعات "لرستانی های مقیم مرکز" برگزار می گردد .از کلیه دوستان و عزیزان که تمایل به شرکت در این مراسم دارند، روزپنجشنبه ۱۷ /۱۲/۸۵ ساعت ۱۶ عصر درمحل یاد شده حضور به هم رسانند. جهت اطلاع رسانی و هرچه باشکوهتر برگزار شدن این مراسم لطفا به دوستان دیگر اطلاع دهید. آدرس : خیابان حافظ- جنب وزارت بهداشت ودرمان - پلاک ۳۱۶ جهت اطلاعات بشتر : ۶۶۷۴۵۳۰۴- ۰۹۱۲۲۱۶۱۲۹۲

داود یاراحمدی

به مناسبت چهلمین روز درگذشت شادروان مجتبی ایمانی مجلس یادبودی در سالن اجتماعات "لرستانی های مقیم مرکز" برگزار می گردد .از کلیه دوستان و عزیزان که تمایل به شرکت در این مراسم دارند، روزپنجشنبه ۱۷ /۱۲/۸۵ ساعت ۱۶ عصر درمحل یاد شده حضور به هم رسانند. جهت اطلاع رسانی و هرچه باشکوهتر برگزار شدن این مراسم لطفا به دوستان دیگر اطلاع دهید. آدرس : خیابان حافظ- جنب وزارت بهداشت ودرمان - پلاک ۳۱۶ جهت اطلاعات بشتر : ۶۶۷۴۵۳۰۴- ۰۹۱۲۲۱۶۱۲۹۲

نيما

سلام آقای رستگارفرد از مطالب جامع شما لذت بردم با اجازتون لینکتونو در خایدالو برقرار کردم

رضا

همشهری عزیز با سلام مطلبت بسیار جامع وجالب بود موفق و سر بلند باشید

علی هاشمی

با تشکر از شما دوست عزيز خرم ابادی خيلی جالبه

عرفان

به سلام آقا احد . خوبی ؟ ميشناسی ؟ چه خبر ؟ پات خوب شده انشاالله ؟ می بينم که وبلاگيو اين حرفا . باب ايول . بده ماهم لينکت کنيم . اين عکست خيلی باهاله با فريدون فروغی مو نمی زنی . حالا نگفتی ميشناسی يا نه ؟