گورستانها و آیینهای سوگواری در لرستان

اگر باور داشته باشیم که مزار انسان پیش از آنکه گویای مرگ انسان باشد، نشانه زندگی او است، و مرگ میوه زندگی، و بخشی از زندگی و کوچک‌تر از زندگی است، به سادگی می‌توانیم در زیر پوست سخت سنگ‌ها و در میان نقش و نگارهای موجود بر روی سنگ قبرهای منقوش نیز جریان سیال زندگی را مشاهده کرد و به این نتیجه رسید که هنر حتی پس از مرگ نیز همراه انسان‌ها است. اگر چنین بنگریم، برای ما چه راحت و حتی چه دلنشین خواهد بود، که جلوه هنر و زندگی را در هر جا و حتی در پیچ و خم، این نقوش و نگاره‌ها جستجو کنیم. شاید ما امروزه تداوم این نقش‌ها را صرفاً به شکل تزئینی شاهد هستیم، اما این‌ها در حقیقت شکل‌های نمادینی هستند که ریشه در اندیشه و هنر کهن بشری دارند.

در این نوشتار سنگ قبرهای منقوش لرستان از دو بٌعد:

1-       ظاهر هندسی (شامل: ابعاد، شکل و نحوه‌ی کارگذاری آن‌ها)

2-       بررسی نقوش (از دیدگاه‌های نمادین، هندسی، سمبولیک و پیکتوگرام)

بررسی هندسی:

سنگ قبرها در هر منطقه و کشوری تحت تأثیر معماری و فرهنگ آن منطقه و کشور است، برای نمونه سنگ قبرهای گورستان سفیدچاه مازندران به اشکال، چهارگوش ساده، پنج ضلعی، و چهار گوش با حالتی هلالی در بالای آن هستند. یا سنگ قبرهای گورستان زیارتگاه خالد نبی، شهرستان کلاله استان گیلان، که استوانه‌ای شکلند. یا سنگ قبرهای اسپانیا و مناطق شمالی‌تر افریقا که دارای قوس‌های هلالی نعل اسبی هستند، که می‌توان این شکل را در طاق‌های ساختمان‌های این منطقه به عنوان عنصری خاص از معماری این مناطق دید و دانست. اما سنگ قبرهای موجود در قبرستان‌های لرستان را می‌توان به چند دسته عمده تقسیم کرد.

1-       سنگ‌های چهارگوش ساده

2-       چهارگوش با هلالی در بالای آن

3-       چهارگوش با مثلثی در بالای آن (پنج ضلعی)

4-       سنگ قبرهای ‌افراشته (شامل: ستون‌های هرمی شکل چند [عمدتاً چهار] وجهی یا استوانه‌ای شکل)

5-       سنگ قبرهای منقوش تندیسی

سنگ قبرهای لرستان بنا بر موقعیت و شأن متوفی و خانواده بازمانده وی، از نظر ابعاد دارای تنوع بسیاری هستند. با این حال بیشتر سنگ قبرهای منقوش، دسته اول و دوم دارای ابعادی در حدود 70*150 سانتی‌متر، و سنگ‌های گروه سوم به ارتفاع بین 105 تا 190 و قاعده ای به ابعاد تقریبی 50*50 سانتی‌متر می‌باشند.

امروزه شاید تعابیر، قدرت‌ها و کارکردهای که در زمان‌های پیشین برای اشکال متصور بوده‌اند، به دلیل تغییر نگرش انسان‌ها به محیط پیرامونی، دیگر در اذهان عمومی از یاد رفته باشند، و ما اشکال را، بیشتر به منظور استفاده تزیینی و یا قدرت و استحکام هر یک به کار می‌بریم؛ اما قدر مسلم در گذشته‌های دور و نزدیک این اشکال برای انسان‌های آن زمان‌ها دارای بار معنای خاصی بوده‌اند و به همین دلیل در بکار گیری آن‌ها به صورت یک نماد یا سمبل وسواس و نیات خاصی را لحاظ می‌کرده‌اند؛ لذا برای درک جهان‌بینی و عقاید و باورهای گذشتگان، بررسی اشکال سنگ قبرها دارای اهمیت بسیاری است.

سنگ قبرهای چهارگوش ساده:

سنگ‌های این گروه فارغ از جنسیت متوفی، هم برای زنان و هم برای مردان استفاده می‌شده. نحوه‌ی ‌کارگذاری آن‌ها هم به صورت افقی بر روی قبر و هم به صورت ایستاده بر بالای قبر بوده است. مشخص نیست که قدمت استفاده از این گروه سنگ قبرها به چه زمانی می‌رسد، اما قدر مسلم، در تمامی جهان و اعصار، متداول‌ترین شکل سنگ قبر، چهارگوش بوده است. از نظر تکنیک ساخت، تراش، شکل‌دهی و پرداخت سنگ چهارگوش از دیگر اشکال راحت‌تر می‌باشد، اما از یک رو تولید آن وقت‌گیرتر از سایر اشکال و از دیگر سو ‏‏‏‏‏نیازمند دانش هندسی بیشتر است. چهارگوش (مربع و یا مستطیل) از نظر سمبولیک و اسطوره‌ای نیز دارای تعاریفی جالب و جذابی است. مربع را نماینده وحدت گونه‌ها، علامت برابری یک چیز با خودش به صورت ابدی می‌دانند. مربع نمادی از عدالت قانون، و همین طور نمادی از زمین در برابر آسمان (دایره) است. به عبارت دیگر، رمز، کمکی از عالم متعالی محسوب می‌شود. مربع نمایانگر چهار جهت اصلی جهان یعنی شمال، جنوب، شرق و غرب و همین طور چهار عنصر اصلی جهان؛ آب، باد، خاک، آتش، و چهار مرحله از زندگی؛ کودکی، جوانی، میان‌سالی و پیری و چهار فصل؛ بهار، تابستان، پاییز و زمستان و ... است.

سنگ قبرهای با هلالی در بالای آن‌ها:

در سنگ قبرهای کهن‌تر، این قسم از سنگ قبرها بر روی قبور زنان، به دو صورت ایستاده و خوابیده، کار گذاشته می‌شده‌اند. شکل این سنگ قبرها شاید شکلی ممزوج از دو شکل پایه‌ی مربع و دایره باشد. سنگی کامل از دو نیمه دو شکل کامل دیگر [نیمی از مربع و نیمی دیگر از دایره] در سطرهای بالا نماد مربع تشریح شد. اما دایره در اساطیر، عرفان و ادبیات شرق پیش از هر چیز نقطه‌ای است گسترش یافته، سمبل و تفسیر نمادین کمال، یکپارچگی و نبود هر نوع تمایز و ناهمگونی. دایره، علاوه بر مفهوم ضمنی «ازل»، نمادی از خلاقیت یا خلق هستی (زاد آوری و باروری) نیز هست. همین طور مفهوم ابدیت را نیز در خود داراست. این شکل گاه به صورت خورشید و یا ماه خود را نمود پیدا می‌کند. البته دایره را برخی از نقوش روی این سنگ قبرها می‌توان دید که در جای خود بررسی می‌شوند. البته نیم دایره را می‌توان به عنوان طاق‌نما هم تعبیر کرد و طاق‌نما در اساطیر به مهر یا میترا (ناهید) اشاره دارد و سمبولی است از برای صدف، چنانکه در بالای پرستشگاه‌های مهری از این شکل برای نمایاندن و اشاره به صدف (یا همان افسانه زایش ناهید) و پاک‌دامنی استفاده می‌شده. بنا بر آنچه که درباره دایره گفته شد می‌توان پی به ارتباط ظریف بین این نیم دایره و مؤنث بودن متوفی برد. زیرا دایره به باروری و زادآوری و پاک‌دامنی اشاره دارد و زن نیز همین نقش را در باورها و اساطیر دارد. استفاده از این شکل با همین مفهوم در جای‌های دیگر ایران نیز رواج داشته و دارای پیشینه‌ای کهن می‌باشد.

چهارگوش با مثلثی در بالای آن (پنج ضلعی) :

این سنگ قبرها نیز همچون گروه پیشین، کاربردی جنسیت‌گرا داشته‌اند با این تفاوت که این قسم از سنگ قبرها بر روی قبور مردان، و به دو صورت ایستاده و خوابیده، کار گذاشته می‌شده‌اند. شکل این سنگ نیز همچون نمونه قبل قبرها شاید شکلی ممزوج باشد. ممزوجی از دو شکل پایه‌ا‌ی مربع و مثلث باشد. سنگی کامل از دو نیمه دو شکل کامل دیگر [نیمی از مربع و نیمی دیگر از مثلث] در سطرهای بالا نماد مربع تشریح شد. اما مثلث، در جایگاه ها و طرح‌های مختلف مفاهیم متفاوتی دارد. از جمله آن‌ها مثلثی که رو به بالا باشد نماد آتش و جنس مذکر است. مثلثی که با خورشید و گندم در رابطه است نمادی از باروری است. نکته قابل توجه این است که در سنگ مزارهای لرستان، شکل مثلث در بالای سنگ گورها که صریحاً اشاره به بالا دارد نشانگر این تفکر است که بازگشت همه به سوی اوست.

علاوه بر آنچه که در سطور بالا به آن‌ها اشاره شد، شکل هندسی ظاهر این سنگ‌ها، به ویژه در دهه‌های متأخرتر و حتی در زمان‌های متقدم‌تر، بیشتر کارکردی پیکتوگرامی (علامت گونه) داشته است. بدین معنا که بیشتر علامتی متمایز کننده، برای راهنمایی بازماندگانی که قصد یافتن مزار فرد متوفی را داشته‌اند، بوده است. علائمی که به افراد برای تشخیص گورهای مختلف و جنسیت متوفی کمک می‌کرده‌اند.

/ 3 نظر / 57 بازدید