احـد رستگار فرد

پروفایل من

وضعيت آب و هوا

ابزار نمايش اوقات شرعي

آرشیو وبلاگ
      خرم آباد (خرم آباد با نام واقعی «خــــورمـۈه» شهری از ژرفای تاریخ)
زمستان و نوروز در خرم آباد و لرستان نویسنده: احـد رستگار فرد - جمعه ۱۱ اسفند ۱۳۸٥

در باورهاي مردمان لر ، فصل زمستان به دو بخش بزرگ ( چله بزرگ و چله کوچک ) تقسیم می شود .

چله بزرگ از « اول دیماه تا دهم بهمن ماه » می باشد و چله کوچک از « دهم بهمن تا پایان بهمن ماه »  می باشد .

ايشان معتقند که چله کوچک بسی سردتر و  پر سوزتر از چله بزرگ است  . و از زبان چله بازگو می کننده که می گوید :

« اگر  عمرم و اندازه برار گپم بی  دایا نه د ور تاوه  و بچنه د گاوواره حشک می کردم»

تلفظ :

Agar  omrem ve andaza berar gapam bi , dayane de var tavah  ow bachane de gawora hoshk mikerdem

 معنی :

« اگر عمرام به اندازه عمر برادر بزرگم ( چله بزرگ ) می بود . پیره زن ( نشسته ) در برابر تنور و کودک داخل گهواره را از سوز سرما خشک و بی جان می کرد م »

 این دوبرادر ( چله بزرگ و کوچک ) در هشت روز با دیگر و در کنار همدیگر هستند که آن 8 روز را « چار چار » (1) می نامند  . که به چهار روز آخر چله بزرگ و چهار روز اول چله کوچک گفته می شود .و عقیده را بر آن است که در این 8 روز درختان برا بیدار شدن از خواب زمستانی آماده و مهیا می گردند . و گویند :

« چار چاره . آو و گله داره »

تلفظ : 

< Char chara . aow ve galeh daraa >

 معنی :

« چهار چهاراست . آب برروی درخت است ( آب در درختان و شاخه های آنها اندک اندک و نرم نرم شروع به گردش می کند )»

 پس از چار چار که بیدار کننده طبیعت  است نوبت به «  ششله  » ( 2 ) می رسد .چنان که گویند :

« چار چار . رت و ششله اوما

سر بردیا بین و گیا  »

تلفظ :

 Char char . rat ow shashela oma

Sare bardia bina ve giya

 معنی :

« چهار چهار رفت و  شش روزه آمد

بر روی سنگها گیاه و سبزه روئیده »

 برخی گویند که ششله همان شش روز آخر چله کوچک است و برخی دیگر را عقیده براینست که ششله یک روز آخر چله کوچک و پنج روز پس از آن است . و طبق یک افسانه قدیمی در ششله چنان هوا سرد می شود که « همی » (3) و « ممی » (4) پسران « دایا  » (5)  وقتی که از خانه برای تهیه آذوقه و شکار بیرون می روند از شدت سرما و سوز سرما خشک شده و می میرند . و دیگر به خانه بر نمی گردند .و مادر انها ( دایا )پس از شنیدن خبر مرگ ایشان عصبانی و ناراحت شده و گریبان خود را چاک کرده بر سر و سینه می کوبد .و بر اثر این شیون او گردنبندش پاره شده و دانه داخل آن بر زمین می ریزد و دانه های گردنبند به صورت بارش تگرگ بر زمین می ریزند .دایا پس از آنکه اینگونه شیون کرد . از ناراحتی تکه چوب نیم سوزی را از اجاق بیرو آورده  وبرای گرفتن انتقام قصد به سوزاندن دنیا می کند لذا آنرا پرتاب می کند

ومویه کنان  این شعر را می خواند :

« همی رت و ممی رت دل و کی بکنم خش

چمتی پرت بکنم دنیانه بزنم تش »

 تلفظ :

 Hami rat ow Mamai  rat .del ve ki bakenem khash

Chemati pert bakenem donyaneh bazenem tash

 معنی :

« همی رفت و ممی رفت دل را به چه کسی خوش کنم

تکه چوب نیم سوزی پرتاب کنم . و دنیا را به آتش بکشم »

 می گویند اگر این تکه نیم سوز در خشکی بیافتد سالی پیش رو سالی گرم و خشک و کم بارا ن است و اگر نیم سوز در دریا و یا آب بیافتد گویند که سال آیند خنک و پر باران است .

 مردمان لر را عقیده بر ان است که وقتی چهل و پنج روز از فصل زمستان گذشت (از 1 دیماه تا  15 بهمن ماه ) هوا آرام آرام  و کم کم از سرما رو به گرما می نهد و هوا به گرمی می گرایید یعنی از روز 15 بهمن ماه به بعد که اوج سرما است هوا شروع به گرم شدن می کند . و در اصطلاح خود گویند که « چل و پنج اشکس » (6) یعنی ( چهل و پنج شکست یا زمستان از نیمه رد شد )

نا گفته نماند که این سخن با توجه به تنوع آب و هوایی مناطق لرنشين  ممکن است در جاهای مختلف به گونه های متفاوت نمایان شود .

و پس از اتمام این چهل و پنج روز است که ششله شروع می شود . و عقیده بر آنست که پنج روز پس از ششله زمانیست که زمین و درختان و جانوران زمستان خواب ، شروع به نفس کشیدن می کنند البته به صورت دزدانه ( یعنی به آرامی و آهستگی و غیر محسوس برای انسانها )و آن را « نفس دوزنه » (7) گویند و این دوره از « پنجم الی دهم اسفند ماه » به طول می انجامد  و پس از رفتن نفس دوزنه نوبت به «  باد بیار » (8)   می رسد . که از دهم اسفند شروع شده و تا آخر اسفند ماه طول می کشد . و مردمان لر را  عقیده بر انست که در این مدت خفتگان زمستانی از خواب بیدار شده اند و آشکارا و به صورت محسوس  و قابل دیدن  شروع و تنفس از هوا می کنند . و در این زمان است که اندک اندک بهار و نشانه های ان هویدا می شوند .

-----------

1- چار چار  Char Char

2-  ششله Shashela

3- همي hami :هميل hamil ،‌ همي hami ، همه hama  نيز گفته مي شود .

4- ممي mami : مميل mamail ،‌ امي ami  ،‌ ممه mama ،‌ اميل amil نيز گفته مي شود .

5- دايا  Daya : پیره زن – در اینجا منظور ننه سرما است

6-  چل و پنج اشکس chel ou panj eshkes : چهل و پنج شكست

7- نفس دوزنه  nafas dozena :  نفس دزدانه - نفس دزدكي

8- باد بیار یعنی  bade biar :  باد بیدار کننده

 

******

زء مئسؤ‌ رء ته او ايسه بهاره

دء تپشت زمين و آسئمؤ گول گله داره

 Zemesou rata ou eyse behara

De tapeshte zemi nou asemou gol gale dara

زمستان رفته و اینک بهارست

از تلاش زمین و آسمان درختان را ، گل بر شاخسار است

***

 در لرستان مراسم نوروز و پیشواز از سال نو تقریبا همچون سایر نقاط ایران بزرگ می باشد اما چندین تفاوت (بجهت رسوم ویژه ای که تنها در این منطقه برگزاری می شود ) وجود دارد که ما بیشتر به ذکر آنها می پردازیم و از تکرار مکررات تا جای که مقدور باشد پرهیز می کنیم .

 مهیا شدن برای نوروز تقریبا از اوایل زمستان و اواخر پاییز شروع می شود . اما یک هفته قبل از جشن نوروز شدت بیشتری می گیرد و مردم « کار درسی »- kAr dou rou si   (به معنی کار درستی و آماده شدن برای مراسم نوروز است ) می کند، زن خانه با کمک دختران و همسایگانش « گردیله» gardila (به معنی گرد و غبار و دوده و سیاهی ) می گیرد . و با پاک کردن و شستشوی  در و دیوار و پنجره ها و قالی و فرش و ... و همچنین وسایل خانه که مدت یک سال یا کمتر است جابجا نشده اند . سامان خانه را ز نو می آرایند . و به یکباره تمامی خانه را پاکیزه و مرتب می کنند .

افزون بر این زنان خانواده به نیت تندرستی هر یک از افراد خانه و افزایش برکت و روزی خانواده ، دانه های خوراکی ( دانه گندم ، کنجد ، جو ، عدس و...) را در ظرفی خیس می کنند تا جوانه زده و سبز شوند ( سبزه عید ) .

شیرینی و نقل و آجیل و میوه جهت پذیرایی از میهمانان  نیز به اندازه کافی و در حد توان مالی خانواده ها تهیه می شود . در گذشته معمول ترین شیرینهای لرستان که در بیشتر جشنها پخته می شد و رونق داشتند عبارت بودند از :

 

kAk                         کاک ( مخصوص خرم آباد و بروجرد )  

koliycha                  کلوچه های آردی و برنجی

shir - kalvA             کلوآ شیر

borsAq                    برساق

Chezenak regho      چزنک رغو ( چننال )

qAowvit                  قاوویت

 

اما امروزه  شیرینی های که استفاده می شود . مانند سایر شیرینی های رایج در سطح کشور است . که توسط قنادیها  پخته و فروخته می شود .

پس از تهیه مقدمات و لباس نو و پاکسازی خانه  خود را برای  مراسم بعدی آماده می کنند .

جمعه آخر سال :

هر کدام از اهالی خرم آباد ( چه ساکنین آن و چه آندسته از کسانی که مدتهاست بنا بر دلایل کاری و ... در شهر حضور ندارند و در شهرهای دیگر کشور اقامت گزیده اند ) در صورتی که توانایی جسمی دارند . عصر آخرین پنجشنبه سال را  در حالی که لباس نو بر تن کرده اند و مقداری حلوا ،  نقل و خرما و ... جهت خیرات برای درگذشتکان را با خود حمل می کنند بر آرامگاههای خانوادگی خویش گرد آمده و مراسم جمعه آخر سال را در  گورستان خضر انجام می دهند . و با نثار فاتحه برای رفتگان یاد و خاطر آنها را زنده و ارتباط نسل جدید خود را با نیاکانشان محکم تر می نمایند . شایان ذکر است  افرادی که مدتهاست بنا بر دلایل کاری و ... در شهر حضور ندارند و در شهرهای دیگر کشور اقامت دارند . به هر شکل ممکن خود را به این مراسم می رسانند . چه آنان را عقیده بر این است که روان نیاکان درگذشته ، شبهای جمعه هر سال به ویژه عصر آخرین  پنجشنبه سال چشم به راه دیدار و در کنار بازماندگان خود حضور دارند . و دم پختی به نام ( مه که ش makash) نیز ویژه ی این شب می پزند ، و اعتقاد دارند که روان درگذشتگان در این شب به میان بازماندگان می آیند و این غذا ، بر ای پذیرایی از آنهاست .

 

شوالفهShow alefa -

عصر یک روز پیش از شب عید را در خرم آباد (الفه ) گویند ، در این شب نیز مراسمی مانند شب جمعه آخر سال انجام می دهند . و در قبرستان خضر بر مزار عزیزانشان گرد می آیند  . شب عید نوروز هم چنین مراسمی در قبرستان برگزار می شود .

و این مراسم پی در پی و حضور مردم در گورستان خضر وابستگی شدید، حق شناسی احترام  آنان را به عزیزان از دست رفته شان نشان می دهد .

این اعتقاد به زنده بودن درگذشتگان و توجه به پیشینیان یکی از عواملی است که باعث می شود تا  افرادی که از یک ریشه و تبار هستند افزون بر بیشتر دانستن از  نیاکان  درگذشته خویش و زندگی و رسومات آنان  ، با سایر بستگان خود که در قید حیات هستند آشنا و از چگونگی زندگی و امرار معاش شان آگاه شوند  . و نتیجتا پیوندهای عاطفیشان قوی تر و محبتشان به هم بیشتر شود . تا در روزگار سختی و شادی  به داد و کمک یکدیگر برسند .

این رسم و امثال آن که به بهانه های گوناگون ( درسورها و یا در سوگها ) باعث گردهمایی خانواده می شد .  یکی از دلایل حفظ و نگهداری بسیاری از رسوم کهن در بین جوانان و نوجوانان  و انتقال آن به آیندگان می باشد .

و اینست که شاید بتوان گفت بسیاری از رسوم با کمترین دگرگونی همچون هزاران سال پیش برگزار می شوند .  و مروج همکاری و همیاری در بین افراد جامعه می شد چه نمونه های ان در این منطقه از ایران کم نیست .

چیزی که شاید هر تازه وارد ( افراد غیر بومی ) را به خود متوجه سازد . و برای وی بسیار تماشایی باشد . کودکان خردسالی ( کودکان زیر 7 سال سن ) هستند که با پوشیدن پیراهنی سفید و بلند با جلیقه و کلاه و در دست گرفتن کشکول و تبرزین دراویش- در کنار والدین شان -  سر راه می ایستند و هر کسی نذری یا صدقه ای دارد به ایشان می سپارد. پولها و سایر نذوری که در پایان روز فراگرد آمده توسط خود این کودکان یا بزرگترهاشان به افراد نیازمند و مستمند واگذار می شود .

فلسفه این کار نیتی است که پدر و یا مادر و یا یکی از افراد خانواده می کنند . و کودک را درویش می نمایند ( بین سه تا هفت سال ) تا خداوند آنان را از حوادث و بلایا دور فرماید و ایشان از گزند حوادث تلخ دور بمانند.

عید مارکی ( عید مبارکی ) -  eayd mAreki

در روستاها :

پس از تحویل سال و سرکشیدن در قرآن مردان گروه گروه  به خانه بزرگ و ریش سفید روستا رفته و پس از وی به سایر خانه ها سرکشی کرده و با افراد ان خانه ها عید دیدنی می کنند . و در روز اول به تمام خانه ها سرکشی می شود . پس از مردان زنان در روز دوم به عیادت و نوروز مبارکی می پردازند . عموما عیدی کودکان یک یا چند تخم مرغ رنگ شده می باشد .

 

در شهر خرم آباد :

پس از تحویل سال و سرکشیدن در قران ابتداء بر مزار درگذشتگان حاضر شده و پس از نثار فاتحه کوچکترهای فامیل  جهت عید دیدنی به حضور بزرگترها  می رسند و این دید و بازدیداز خویشاوندان و همسایگان و دوستان و آشنایان  تا روز  14 نوروز ادامه دارد . عیدی نیز توسط میزبان ( که معمولا بزرگتر از میهمان هستند ) به میهمانان داده می شود .  معمولا چندین خانواده ( خواهر ، برادر، همسایگان و یا دوستانی که هر یک خود تشکیل خانواده داده اند ) همراه هم  ، به عید دیدنی می روند .

در اینروزها می توان شاهد جمعیتهای زیادی بود که برای عید دیدنی وارد خانه ای می شوند و در حال خداحافظی از میزبانان هستند .

و با جملاتی پاک و صادقانه و مهربان و ساده نوروز را به یکدیگر شاد باش می گویند .

 

shama ve dar شمه و در ( شنبه به در ):

مردم خرم آباد اولین شنبه سال را همچون سیزه بدر جشن می گیرند و این روز را در کمال شادی و سرور در دشت ، صحرا ، باغات زیبا و طبیعت مصفا و بی بدیل اطراف شهر می گذرانند و عقیده دارند که شنبه اول سال را نباید کار کرد و باید همچون سیزه بدر به دامن طبیعت پناه برد و عظمت خداوند را در آینه ان دید و بر خداوند سپاس  گزاری کرد .

بمناسبت این روز ترانه ای نیز با متن زیر دارند :

شمه نه کار

Shama na kAr

(برگردان به فارسی : این شنبه برای کار کردن نیست )

 

شمه نه بار

( این شنبه حتی بگذار بارت بر زمین بماند )

Shama na bAr

 

شمه بئی وء حونه نیار

( در این شنبه حتی مراسم عروسی را در خانه ات برگزار نکن )

Shama beyi ve hona niyAr

 

شمه رو شکار

( شنبه به شکار برو )

Shama rou shekAr

 

سیل کوو وء گل بهار

( گلهای بهاری را بنگر )

Seil kou ve gole behAr

 

سیزه وء در - siyza ve dar

سیزو در – siyzou dar

(سیزده به در)

 

از آنجاییکه در خرم آباد روز سال تحویل ( روز نوروز ) را جزء سال جدید بحساب نمی آورند ، معمولا سیزدهم روز سال نو ، با چهاردهم فروردین در تقویم رسمی ایران ، منطبق می شود .

و بهمین دلیل ، خرم آبادیها ، بجایی سیزده به در ، چهارده به در دارند ، یعنی به جای اینکه روز سیزدهم نوروز را جشن بگیرند همان مراسم را در روز چهاردهم نوروز انجام می دهند . و سیزده بدر را ، « سیزه غریو »- siyza gharivou ( یعنی سیزده به در غیربومیها و بیگانگان ) می دانند .

البته در سالیان اخیر بنابر دلایل متعدد این مراسم هم تغییر پیدا کرده و بیشتر مردم مانند سایر نقاط کشور همان سیزدهم فروردین به سیزده بدر می روند . برخی نیز هر دو روز را بیرون می روند . ولی بیشتر خانواده های اصیل و ریشه دارد خرم آبادی همان « چارده و در » - chArda ve dar (چهارده به در) را جشن می گیرند .

 

اما گذشته از روز برگزاری این جشن  چگونگی آن به این قرار است

اقوام یا دوستان و یا همسایگان سپیده و یا شب قبل از روز جشن در مکانی گرد هم امده و در آنجا مستقر میشوند و با هیجان و شور حالی زبانزدنی به  بازیهایی نظیر

دال پلو-  dAl palow

هرازگونی -  herAz goni

پئرو peroo -

جوزو - jouzo

قاوو -   qAow

و..

می پردازند که علاوه بر پر جنب و جوش بودن و شادی آفرینی شان ، بن نوبه ی خود نوعی ورزش به حساب می آیند .

موسیقی و پایکوبی ، دس گرته (das gerete) – ( رقص محلی  ) نیز همواره یکی از برنامه های ثابت این روز می باشد .

  نظرات ()
مطالب اخیر خرم‌آبادی‌ها به کمپین لِغِن‌وخَرَ بپیوندند لرشناسی نیاز امروز مردم لر ترجمه "ماهی سیاه کوچولو" بهرنگی به لُری (مینجایی) لباس‌ لرهای فیلی: در استان‌های لرستان‌، ایلام و کرمانشاه کردستان عراق و داعش ، دوست یا دشمن کشف گور 3200 ساله در فرودگاه خرم‌آباد گذری بر چگونگی انتخاب نظام و دستگاه خط لور 1 زیر بار غم برارم؛ دانلود نوحه ها و مداحی های لری حاج رضا نقاش بروجردی روایتی محلی از اسطوره‌ی جهانی میل به زندگی جاودان بازمانده‌های کهن زبان لری در متون فارسی
‪Google+‬‏ کلمات کلیدی وبلاگ لرستان (٢٩) فرهنگ (٢٠) خرم آباد (۱٩) لر (۱٧) زبان (۱٤) آیین ها (۱۱) اخبار (۱٠) سوگواری (٩) همیت قومی (٩) مشاهیر (٧) لر بلاگها (٧) ادبیات لری (٧) بازیهای لری (٥) فرهنگ و هنر (٥) تازه های کتاب (٤) طبیعت (۳) لور (۳) خط (٢) مقاله (٢) میر ملاس (۱) بنا (۱) باستان شناسی و تاریخ (۱) لرشناسی (۱) لرپژوهشی (۱)
دوستان من ...تا سپیده نگاهی به هنر و ادبیات خرم اباد @(بچه هاى خرم آباد)@ Asemane e Khorramabad Khormoa on Alexa Lur People MAP OF Khorramabad آبفا شهر خرم آباد آبفا لرستان اتابکان لر اتاق بازرگانی ‌صنایع و معادن خرم آباد احد چگينی احد چگينی ۲ اصالت بختیاری آقا زینم علی خرم آباد امور آبفا شهر خرم آباد آموزش و پرورش ناحيه يک خرم آباد انجمن علمي كشاورزي دانشگاه آزاد خرم آباد انجمن علمی کشاورزی دانشگاه آزاد اسلامي واحد خرم آب آوای محیط زیست ایران اولین مجله علمی کشاورزی دانش سبز خرم آباد ايــــــــــذه ايذه - خوزستان - ايران ب مثل بختیاری باباطاهر لر باؤیــنه بچه های خرم آباد بـــــــرده شیــــر بلوط بهمن علاءالدین(مسعود بختیاری) بی تو هرگز بیان ایرانی بیداری پايگاه هنرمندان لر پرشين بلاگ خرم آباد پرنیان ۷ رنگ ممسنی پژوهشکده تاریخ-فرهنگ-ادبیات قوم بختیاری پیش بینی ی هواشناسی خرم آباد پيش بينی ی هوای لرستان تاریخ قوم لر تاريخ و فرهنگ بختياری تال خرم آباد تالار گفتگوی لرستان ترنم تصویر پیل گپ ( پل بزرگ خرم آباد ) تویسرکان بهشت غرب ایران تی به رهت ایمهنم تــــیـام جنبش آزادی خواهان لور چــهـار فصــل چــویــل دنـــا حرفهایی برای گفتن خانه ی بختياری خرم آباد در ویکیپدیا خرم آباد شهر فراموش شده خرم‌آباد (لرستان) + رضا جايدری خرموه )خرم آباد ( خرومووه ۳ ( خرم آباد ۳ ) خــط لری خورشید لر دالکه ( خرم آبادی ) دانشجویان لرستانی تهران دانلودموسیقی لری در مورد زندگی بختیاری دز پارت دز شاپور خواست ( خرم آباد ) دوستداران زاگرس دیگری در من سازمان آمار و فن آوری اطلاعات شهرداری خرم آباد سامان از خرم آباد سايت رسمي شهرداري خرم آباد سايت رضا خرم آبادی سبزه سرا ستاره خرم آبادي ستاره نيکوبخت سر هرک سرزمین پنج خورشید سرود بخت يار سلام لرستان سلام لرستان شاهزاده ى بختیاری شرکت رایانه مهر مهستار شعر خرم آباد شعر لری شعر و ادبیات شعرهای ناب لری شهر لـــنــده شهر من پارسوماش شهری از تاریخ شهریاران شعر ممسنی شور زندگی شیهه ی آفاق طبیعت لرستان طلبه ی دهدشتی عکس ها و اخبار ورزش لرستان و خرم آباد علی رضا کرمی - خرم آبادی فتو بلاگ جوان خرم آبادي فراسو فردای لرستان فردای لرستان۲ قوم لر کاسيت کلوب از خرم آباد گزارش آنلاین آسمان خرم آباد گهر ( خرم آبادی لر لــــر ایــران لر دگان لر لینک لرستان بزرگ لرستان بزرگ لرستان جنوبی لرنا لری غریب ( کسری چگینی) لــــــــــــور لـــیــراوی مال کــنون محبان مهدی فاطمه محسن يه خرم آبادی مسی و مدیریت مفاخر لرستان ملایر را بهتر بشناسیم ملس خرم آباد مندیــر بهارون مهدی از خرم آباد مهدی ویس خرم آباد ی مهر سبز خرم آباد موج میتوان چندین قرن زندگی کرد؟ ن . شهبازی نقشه های هوايی خرم آباد نقشه ي گردشگري ي خرم آباد هالو زال هتلهای ازنا هتلهای اليگودرز هتلهای بروجرد هتلهای خرم آباد هتلهای دورود هُرو : لرستان لکی بختیاری کهگیلویه ممسنی هفته نامه صداي ملت ( خرم آباد ) همتبار هميشه فاصله يي هست هواشناسی ی خرم آباد وبلاگ اختصاصی طایفه ایسوند وبلاگ کوهنوردی احسان وضع فعلی هوای خرم آباد وضعیت آنلاین آب و هوای خر م آباد يك كوچه خرم آباد یکی از هزاران کمک به شناخت وگسترش فرهنگ لر(بختیاری ورزش ایرانی پرتال زیگور طراح قالب