احـد رستگار فرد

پروفایل من

وضعيت آب و هوا

ابزار نمايش اوقات شرعي

آرشیو وبلاگ
      خرم آباد (خرم آباد با نام واقعی «خــــورمـۈه» شهری از ژرفای تاریخ)
گورستانها و آیینهای سوگواری در لرستان نویسنده: احـد رستگار فرد - پنجشنبه ٢٢ تیر ۱۳٩۱

سنگ‌های خموش، یا آیینه‌های هزاران اندیشه؟
سنگ گورهای منقوش (2)

برای آدمی، حتی بدون آنکه خود ما متوجه بشویم، هنر و زندگی روزمره در هم آمیخته‌اند. خوب که نگاه کنیم می‌بینیم، هر کجا که آدمی هست و در آنجا زندگی می‌کند، و یا نشانی از زندگی‌ انسان در زمان‌های گذشته در آنجا یافت شود، نشانه‌های هنر در آنجا به وفور دیده می‌شود. هنر تنها و فقط در موزه‌ها، هنرستان‌ها، دانشکده‌ها، تماشاخانه‌ها، نمایشگاه‌ها و یا در شور تابلوهای تبلیغاتی و یا بلندگوهای خودروها و غوغای شهرها نیست، هنر را همه جا و همیشه می‌توان دید و شنید. هنر هماره بزرگ‌تر از آن بوده که در این مکان‌های کوچک در ظرف برخی افراد خاص بگنجد. هنر زمان و مکان نمی‌شناسد و مسافر گاه و ستان‌هاست. هنر از اعماق تیره‌ی غارها تا اوج برج‌های سر به فلک کشیده بر روی سنگ‌ها تا حافظه‌های قابل حمل دستگاه‌های دیجیتال امروز همیشه هم‌سفر انسان بوده و هست.


اگر باور داشته باشیم که مزار انسان پیش از آنکه گویای مرگ انسان باشد، نشانه زندگی او است، و مرگ میوه زندگی، و بخشی از زندگی و کوچک‌تر از زندگی است، به سادگی می‌توانیم در زیر پوست سخت سنگ‌ها و در میان نقش و نگارهای موجود بر روی سنگ قبرهای منقوش نیز جریان سیال زندگی را مشاهده کرد و به این نتیجه رسید که هنر حتی پس از مرگ نیز همراه انسان‌ها است. اگر چنین بنگریم، برای ما چه راحت و حتی چه دلنشین خواهد بود، که جلوه هنر و زندگی را در هر جا و حتی در پیچ و خم، این نقوش و نگاره‌ها جستجو کنیم. شاید ما امروزه تداوم این نقش‌ها را صرفاً به شکل تزئینی شاهد هستیم، اما این‌ها در حقیقت شکل‌های نمادینی هستند که ریشه در اندیشه و هنر کهن بشری دارند.

در این نوشتار سنگ قبرهای منقوش لرستان از دو بٌعد:

1-       ظاهر هندسی (شامل: ابعاد، شکل و نحوه‌ی کارگذاری آن‌ها)

2-       بررسی نقوش (از دیدگاه‌های نمادین، هندسی، سمبولیک و پیکتوگرام)

بررسی هندسی:

سنگ قبرها در هر منطقه و کشوری تحت تأثیر معماری و فرهنگ آن منطقه و کشور است، برای نمونه سنگ قبرهای گورستان سفیدچاه مازندران به اشکال، چهارگوش ساده، پنج ضلعی، و چهار گوش با حالتی هلالی در بالای آن هستند. یا سنگ قبرهای گورستان زیارتگاه خالد نبی، شهرستان کلاله استان گیلان، که استوانه‌ای شکلند. یا سنگ قبرهای اسپانیا و مناطق شمالی‌تر افریقا که دارای قوس‌های هلالی نعل اسبی هستند، که می‌توان این شکل را در طاق‌های ساختمان‌های این منطقه به عنوان عنصری خاص از معماری این مناطق دید و دانست. اما سنگ قبرهای موجود در قبرستان‌های لرستان را می‌توان به چند دسته عمده تقسیم کرد.

1-       سنگ‌های چهارگوش ساده

2-       چهارگوش با هلالی در بالای آن

3-       چهارگوش با مثلثی در بالای آن (پنج ضلعی)

4-       سنگ قبرهای ‌افراشته (شامل: ستون‌های هرمی شکل چند [عمدتاً چهار] وجهی یا استوانه‌ای شکل)

5-       سنگ قبرهای منقوش تندیسی

سنگ قبرهای لرستان بنا بر موقعیت و شأن متوفی و خانواده بازمانده وی، از نظر ابعاد دارای تنوع بسیاری هستند. با این حال بیشتر سنگ قبرهای منقوش، دسته اول و دوم دارای ابعادی در حدود 70*150 سانتی‌متر، و سنگ‌های گروه سوم به ارتفاع بین 105 تا 190 و قاعده ای به ابعاد تقریبی 50*50 سانتی‌متر می‌باشند.

امروزه شاید تعابیر، قدرت‌ها و کارکردهای که در زمان‌های پیشین برای اشکال متصور بوده‌اند، به دلیل تغییر نگرش انسان‌ها به محیط پیرامونی، دیگر در اذهان عمومی از یاد رفته باشند، و ما اشکال را، بیشتر به منظور استفاده تزیینی و یا قدرت و استحکام هر یک به کار می‌بریم؛ اما قدر مسلم در گذشته‌های دور و نزدیک این اشکال برای انسان‌های آن زمان‌ها دارای بار معنای خاصی بوده‌اند و به همین دلیل در بکار گیری آن‌ها به صورت یک نماد یا سمبل وسواس و نیات خاصی را لحاظ می‌کرده‌اند؛ لذا برای درک جهان‌بینی و عقاید و باورهای گذشتگان، بررسی اشکال سنگ قبرها دارای اهمیت بسیاری است.

سنگ قبرهای چهارگوش ساده:

سنگ‌های این گروه فارغ از جنسیت متوفی، هم برای زنان و هم برای مردان استفاده می‌شده. نحوه‌ی ‌کارگذاری آن‌ها هم به صورت افقی بر روی قبر و هم به صورت ایستاده بر بالای قبر بوده است. مشخص نیست که قدمت استفاده از این گروه سنگ قبرها به چه زمانی می‌رسد، اما قدر مسلم، در تمامی جهان و اعصار، متداول‌ترین شکل سنگ قبر، چهارگوش بوده است. از نظر تکنیک ساخت، تراش، شکل‌دهی و پرداخت سنگ چهارگوش از دیگر اشکال راحت‌تر می‌باشد، اما از یک رو تولید آن وقت‌گیرتر از سایر اشکال و از دیگر سو ‏‏‏‏‏نیازمند دانش هندسی بیشتر است. چهارگوش (مربع و یا مستطیل) از نظر سمبولیک و اسطوره‌ای نیز دارای تعاریفی جالب و جذابی است. مربع را نماینده وحدت گونه‌ها، علامت برابری یک چیز با خودش به صورت ابدی می‌دانند. مربع نمادی از عدالت قانون، و همین طور نمادی از زمین در برابر آسمان (دایره) است. به عبارت دیگر، رمز، کمکی از عالم متعالی محسوب می‌شود. مربع نمایانگر چهار جهت اصلی جهان یعنی شمال، جنوب، شرق و غرب و همین طور چهار عنصر اصلی جهان؛ آب، باد، خاک، آتش، و چهار مرحله از زندگی؛ کودکی، جوانی، میان‌سالی و پیری و چهار فصل؛ بهار، تابستان، پاییز و زمستان و ... است.

سنگ قبرهای با هلالی در بالای آن‌ها:

در سنگ قبرهای کهن‌تر، این قسم از سنگ قبرها بر روی قبور زنان، به دو صورت ایستاده و خوابیده، کار گذاشته می‌شده‌اند. شکل این سنگ قبرها شاید شکلی ممزوج از دو شکل پایه‌ی مربع و دایره باشد. سنگی کامل از دو نیمه دو شکل کامل دیگر [نیمی از مربع و نیمی دیگر از دایره] در سطرهای بالا نماد مربع تشریح شد. اما دایره در اساطیر، عرفان و ادبیات شرق پیش از هر چیز نقطه‌ای است گسترش یافته، سمبل و تفسیر نمادین کمال، یکپارچگی و نبود هر نوع تمایز و ناهمگونی. دایره، علاوه بر مفهوم ضمنی «ازل»، نمادی از خلاقیت یا خلق هستی (زاد آوری و باروری) نیز هست. همین طور مفهوم ابدیت را نیز در خود داراست. این شکل گاه به صورت خورشید و یا ماه خود را نمود پیدا می‌کند. البته دایره را برخی از نقوش روی این سنگ قبرها می‌توان دید که در جای خود بررسی می‌شوند. البته نیم دایره را می‌توان به عنوان طاق‌نما هم تعبیر کرد و طاق‌نما در اساطیر به مهر یا میترا (ناهید) اشاره دارد و سمبولی است از برای صدف، چنانکه در بالای پرستشگاه‌های مهری از این شکل برای نمایاندن و اشاره به صدف (یا همان افسانه زایش ناهید) و پاک‌دامنی استفاده می‌شده. بنا بر آنچه که درباره دایره گفته شد می‌توان پی به ارتباط ظریف بین این نیم دایره و مؤنث بودن متوفی برد. زیرا دایره به باروری و زادآوری و پاک‌دامنی اشاره دارد و زن نیز همین نقش را در باورها و اساطیر دارد. استفاده از این شکل با همین مفهوم در جای‌های دیگر ایران نیز رواج داشته و دارای پیشینه‌ای کهن می‌باشد.

چهارگوش با مثلثی در بالای آن (پنج ضلعی) :

این سنگ قبرها نیز همچون گروه پیشین، کاربردی جنسیت‌گرا داشته‌اند با این تفاوت که این قسم از سنگ قبرها بر روی قبور مردان، و به دو صورت ایستاده و خوابیده، کار گذاشته می‌شده‌اند. شکل این سنگ نیز همچون نمونه قبل قبرها شاید شکلی ممزوج باشد. ممزوجی از دو شکل پایه‌ا‌ی مربع و مثلث باشد. سنگی کامل از دو نیمه دو شکل کامل دیگر [نیمی از مربع و نیمی دیگر از مثلث] در سطرهای بالا نماد مربع تشریح شد. اما مثلث، در جایگاه ها و طرح‌های مختلف مفاهیم متفاوتی دارد. از جمله آن‌ها مثلثی که رو به بالا باشد نماد آتش و جنس مذکر است. مثلثی که با خورشید و گندم در رابطه است نمادی از باروری است. نکته قابل توجه این است که در سنگ مزارهای لرستان، شکل مثلث در بالای سنگ گورها که صریحاً اشاره به بالا دارد نشانگر این تفکر است که بازگشت همه به سوی اوست.

علاوه بر آنچه که در سطور بالا به آن‌ها اشاره شد، شکل هندسی ظاهر این سنگ‌ها، به ویژه در دهه‌های متأخرتر و حتی در زمان‌های متقدم‌تر، بیشتر کارکردی پیکتوگرامی (علامت گونه) داشته است. بدین معنا که بیشتر علامتی متمایز کننده، برای راهنمایی بازماندگانی که قصد یافتن مزار فرد متوفی را داشته‌اند، بوده است. علائمی که به افراد برای تشخیص گورهای مختلف و جنسیت متوفی کمک می‌کرده‌اند.

  نظرات ()
مطالب اخیر خرم‌آبادی‌ها به کمپین لِغِن‌وخَرَ بپیوندند لرشناسی نیاز امروز مردم لر ترجمه "ماهی سیاه کوچولو" بهرنگی به لُری (مینجایی) لباس‌ لرهای فیلی: در استان‌های لرستان‌، ایلام و کرمانشاه کردستان عراق و داعش ، دوست یا دشمن کشف گور 3200 ساله در فرودگاه خرم‌آباد گذری بر چگونگی انتخاب نظام و دستگاه خط لور 1 زیر بار غم برارم؛ دانلود نوحه ها و مداحی های لری حاج رضا نقاش بروجردی روایتی محلی از اسطوره‌ی جهانی میل به زندگی جاودان بازمانده‌های کهن زبان لری در متون فارسی
‪Google+‬‏ کلمات کلیدی وبلاگ لرستان (٢٩) فرهنگ (٢٠) خرم آباد (۱٩) لر (۱٧) زبان (۱٤) آیین ها (۱۱) اخبار (۱٠) سوگواری (٩) همیت قومی (٩) مشاهیر (٧) لر بلاگها (٧) ادبیات لری (٧) بازیهای لری (٥) فرهنگ و هنر (٥) تازه های کتاب (٤) طبیعت (۳) لور (۳) خط (٢) مقاله (٢) میر ملاس (۱) بنا (۱) باستان شناسی و تاریخ (۱) لرشناسی (۱) لرپژوهشی (۱)
دوستان من ...تا سپیده نگاهی به هنر و ادبیات خرم اباد @(بچه هاى خرم آباد)@ Asemane e Khorramabad Khormoa on Alexa Lur People MAP OF Khorramabad آبفا شهر خرم آباد آبفا لرستان اتابکان لر اتاق بازرگانی ‌صنایع و معادن خرم آباد احد چگينی احد چگينی ۲ اصالت بختیاری آقا زینم علی خرم آباد امور آبفا شهر خرم آباد آموزش و پرورش ناحيه يک خرم آباد انجمن علمي كشاورزي دانشگاه آزاد خرم آباد انجمن علمی کشاورزی دانشگاه آزاد اسلامي واحد خرم آب آوای محیط زیست ایران اولین مجله علمی کشاورزی دانش سبز خرم آباد ايــــــــــذه ايذه - خوزستان - ايران ب مثل بختیاری باباطاهر لر باؤیــنه بچه های خرم آباد بـــــــرده شیــــر بلوط بهمن علاءالدین(مسعود بختیاری) بی تو هرگز بیان ایرانی بیداری پايگاه هنرمندان لر پرشين بلاگ خرم آباد پرنیان ۷ رنگ ممسنی پژوهشکده تاریخ-فرهنگ-ادبیات قوم بختیاری پیش بینی ی هواشناسی خرم آباد پيش بينی ی هوای لرستان تاریخ قوم لر تاريخ و فرهنگ بختياری تال خرم آباد تالار گفتگوی لرستان ترنم تصویر پیل گپ ( پل بزرگ خرم آباد ) تویسرکان بهشت غرب ایران تی به رهت ایمهنم تــــیـام جنبش آزادی خواهان لور چــهـار فصــل چــویــل دنـــا حرفهایی برای گفتن خانه ی بختياری خرم آباد در ویکیپدیا خرم آباد شهر فراموش شده خرم‌آباد (لرستان) + رضا جايدری خرموه )خرم آباد ( خرومووه ۳ ( خرم آباد ۳ ) خــط لری خورشید لر دالکه ( خرم آبادی ) دانشجویان لرستانی تهران دانلودموسیقی لری در مورد زندگی بختیاری دز پارت دز شاپور خواست ( خرم آباد ) دوستداران زاگرس دیگری در من سازمان آمار و فن آوری اطلاعات شهرداری خرم آباد سامان از خرم آباد سايت رسمي شهرداري خرم آباد سايت رضا خرم آبادی سبزه سرا ستاره خرم آبادي ستاره نيکوبخت سر هرک سرزمین پنج خورشید سرود بخت يار سلام لرستان سلام لرستان شاهزاده ى بختیاری شرکت رایانه مهر مهستار شعر خرم آباد شعر لری شعر و ادبیات شعرهای ناب لری شهر لـــنــده شهر من پارسوماش شهری از تاریخ شهریاران شعر ممسنی شور زندگی شیهه ی آفاق طبیعت لرستان طلبه ی دهدشتی عکس ها و اخبار ورزش لرستان و خرم آباد علی رضا کرمی - خرم آبادی فتو بلاگ جوان خرم آبادي فراسو فردای لرستان فردای لرستان۲ قوم لر کاسيت کلوب از خرم آباد گزارش آنلاین آسمان خرم آباد گهر ( خرم آبادی لر لــــر ایــران لر دگان لر لینک لرستان بزرگ لرستان بزرگ لرستان جنوبی لرنا لری غریب ( کسری چگینی) لــــــــــــور لـــیــراوی مال کــنون محبان مهدی فاطمه محسن يه خرم آبادی مسی و مدیریت مفاخر لرستان ملایر را بهتر بشناسیم ملس خرم آباد مندیــر بهارون مهدی از خرم آباد مهدی ویس خرم آباد ی مهر سبز خرم آباد موج میتوان چندین قرن زندگی کرد؟ ن . شهبازی نقشه های هوايی خرم آباد نقشه ي گردشگري ي خرم آباد هالو زال هتلهای ازنا هتلهای اليگودرز هتلهای بروجرد هتلهای خرم آباد هتلهای دورود هُرو : لرستان لکی بختیاری کهگیلویه ممسنی هفته نامه صداي ملت ( خرم آباد ) همتبار هميشه فاصله يي هست هواشناسی ی خرم آباد وبلاگ اختصاصی طایفه ایسوند وبلاگ کوهنوردی احسان وضع فعلی هوای خرم آباد وضعیت آنلاین آب و هوای خر م آباد يك كوچه خرم آباد یکی از هزاران کمک به شناخت وگسترش فرهنگ لر(بختیاری ورزش ایرانی پرتال زیگور طراح قالب